Институти илмию тадқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкорӣ

МАҚОЛА

ТОҶИКИСТОН ВА ЧИН, ПЛАТФОРМАҲО ВА ҲАДАФҲОИ ДУҶОНИБА ДАР ГУСТАРИШИ МУНОСИБАТҲО

Чин ҳамсояи бузурги шарқии Тоҷикистон аст ва бо вилояти Синзян дар шимолу ғарби Чин, ки аҳолии он низ тоҷикон зиндагӣ мекунанд, ҳамсарҳад аст. Дар ҳамин ҳол, муносибатҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ байни Чин ва Тоҷикистон дар даҳсолаи охир ба таври назаррас афзоиш ёфтанд. Ин ду кишвар марзи 500-километрӣ доранд ва пас аз фурӯпошии Иттиҳоди Шӯравӣ ва дар тӯли беш аз 35 соли истиқлолияти Тоҷикистон муносибатҳои хубро нигоҳ доштаанд. Аз ҷиҳати иқтисодӣ, муносибатҳои тиҷоратии Пекин ва Душанбе дар ҳафт соли охир даҳ маротиба афзоиш ёфтаанд.
Агар ба тули таърих назар афканем, мебинем, ки чунин маълумот ва ахбороти аҷибе аз таърихи Чин дастрас аст, ки онро Чен Син аз рузгори Шимолиҳо гирифта навиштааст. Тибқи гузориши он мардуми давлати Юе-Чжи метавонистанд аз сангҳо шишаҳои ранга истеҳсол кунанд ва дар асри V то милод ин ҳунарро аз онҳо чиниҳо ёд гирифтанд.
Дар ҳамин даврон, чиниҳо дар ҳавзаи Тарим ва бо аҳолии мамолики ғарб, махсусан бо Форс, савдо ва доду гирифтро пурзӯр намуданд. Чиниҳо, чун имрӯз, аз роҳи ағбаи Терекдавон, ки худи онҳо Таунглинг меномиданд, истифода мекарданд. Дар ин тараф онҳо ба заминҳои тозиҳо (тоҷикон), ки шаҳри асосиашон Чзи (Чзгайид) буда, дар ғарбии Фарғона ҷойгир буд, роҳи тиҷорату савдо ёфтанд.
Чанг-Киенг – мансабдори Чин, дар миёнаи садсолаи II пеш аз милод ба Фарғона омадааст, навишта буд: «Дар он ҷо ғалла ва шолӣ мекоранд, аз ангур май омода месозанд (ин усулро он солҳо дар Чин намедонистанд) ва аспҳои хеле бидаву пурқувват тарбия мекунанд. Мардуми Тазиа (аз рӯи миллат онҳоро чиниҳо Пас-се, яъне форсҳо ном мебурданд) халқи муқимӣ, созандаи хонаҳо буда, дар шаҳрҳо зиндагӣ мекунанд. Урфу одати онҳо ба урфу одати сокинони Таван монанд аст (ё Уструшон, вилоят дар байни Самарқанду Хуҷистон аст, ки шаҳри асосиаш Бунҷакат буда, вайронаҳои он имрӯз дар 25-километрии ғарбии Ӯротеппа ҷойгир аст). Тазиҳо савдогарон (тоҷирон)-и боҳунару олидараҷат ҳастанд ва дар шаҳрҳои асосии онҳо бозорҳои калон мавҷуданд».
Муносибатҳои фарҳангӣ байни Тоҷикистон ва Чин аз даврањои ќадим сарчашма мегирад, ки ҳарду кишвар барои афзоиши муносибатҳо талош кардаанд. Бояд қайд кард, ки шумораи донишҷӯёни тоҷик дар донишгоҳҳои Чин низ зиёда аз 6 000 нафар афзоиш ёфтааст, ки ин барои афзоиши муносибатҳои фарҳангӣ байни Чин ва Тоҷикистон аст. Муносибатҳои тиҷоратии байни Тоҷикистон ва Чин бо назардошти манфиатҳои мутақобила ва ҳамкории иқтисодӣ мунтазам рушд мекунанд.
Пас аз он ки Чин ташаббуси "Як камарбанд ва як роҳ"-ро пешниҳод кард, Тоҷикистон аввалин кишваре шуд, ки бо Чин ёддошти тафоҳумро дар бораи бунёди муштараки " Як камарбанд ва як роҳ " имзо кард. Ба шарофати талошҳои муштараки ҳарду ҷониб, Чин ҳоло ба бузургтарин сармоягузор ва бузургтарин шарики тиҷоратии Тоҷикистон табдил ёфтааст. Дар семоҳаи аввали соли ҷорӣ ҳаҷми тиҷорати дуҷониба 1,02 миллиард долларро ташкил дод, ки нисбат ба ҳамин давраи соли гузашта 20,1% афзоишро нишон медиҳад. Ҳам Чин ва ҳам Тоҷикистон айни замон дар марҳилаи калидии рушд ва эҳёи миллӣ қарор доранд.
Дар ҷараёни сафари Пешвои миллат Эмомалї Рањмон, ду ҷониб дӯстии анъанавии кишвари мо мардуми Чин боз ҳам тақвият меёбад, ҳамкорињо дар соҳаҳои гуногун ва дурнамои нав ба нав боз ҳам дурахшонтари муносибатҳои дуҷонибаро меомӯзем. Ташаббуси "Як камарбанд ва як роҳ", сармоягузориҳои худро афзоиш дода, инфрасохтор ва тиҷоратро тақвият додаанд. Ин афзоиш барои тиҷорате, ки мехоҳанд молҳоро аз Чин ба Тоҷикистон содир кунанд ва ё баракс, имкониятҳои зиёдеро фароҳам меорад ва онро ба як макони ҷолиб барои тоҷирони байналмилалӣ табдил медиҳад.
Инчунин роҳи ҳалли зуд ва самаранокро барои интиқоли молҳо аз Чин ба Тоҷикистонро пешниҳод мекунад, ки онро барои тиҷорате, ки ба мӯҳлати зуди интиқол ниёз доранд, интихоби бартарӣ барои интиқоли бори ҳавоӣ ба таври назаррас коҳиш медиҳад. Ин суръат махсусан барои соҳаҳое, ки бо интиқоли фаврӣ, ба монанди электроника, дорусозӣ ва молҳои зудвайроншаванда сарукор доранд, муфид аст.
Ғайр аз ин, интиқоли ҳавоӣ хатари зарар ё талафотро кам мекунад ва оромии хотирро барои тиҷорат ва муштариёни онҳо таъмин мекунад.
Интиқоли ҳавоӣ роҳи ҳалли зуд ва самаранокро барои интиқоли молҳо аз Чин ба Тоҷикистон пешниҳод мекунад, ки онро барои тиҷорате, ки ба мӯҳлати зуди интиқол ниёз доранд, интихоби бартарӣ мегардонад. Бо интиқоли ҳавоӣ, борҳо одатан метавонанд дар давоми чанд рӯз ба макони таъиноти худ расанд, ки дар муқоиса бо интиқоли баҳрӣ мӯҳлати интиқолро ба таври назаррас коҳиш медиҳад. Ин суръат махсусан барои соҳаҳое, ки бо интиқоли фаврӣ, ба монанди электроника, дорусозӣ ва молҳои зудвайроншаванда сарукор доранд, муфид аст.
Дарвозаи асосии нақлиёти ҳавоии Тоҷикистон Фурудгоҳи байналмилалии Душанбе мебошад, ки ҳамчун маркази марказии парвозҳои байналмилалӣ хизмат мекунад. Фурудгоҳҳои дигари назаррас фурудгоҳи Хуҷанд ва фурудгоҳи Қӯрғонтеппаро дар бар мегиранд. Аксари масирҳои боркашонии ҳавоӣ аз Чин одатан пеш аз расидан ба Тоҷикистон аз марказҳои асосии интиқол, ба монанди Пекин, Шанхай ё Урумчӣ мегузаранд. Ширкатҳои ҳавопаймоии фаъолияткунанда дар минтақа парвозҳои мунтазамро пешниҳод мекунанд, ки интиқоли мунтазам ва саривақтии молҳоро осон мекунанд.
Хизматрасониҳои стандартии боркашонии ҳавоӣ барои тиҷорате, ки мехоҳанд молро бидуни ниёз ба интиқоли босуръат зуд интиқол диҳанд, беҳтаринанд. Ин хидмат имконоти камхарҷро барои интиқоли мунтазам, мувозинат кардани суръат ва дастрасӣ пешниҳод мекунад.
Тақвияти ҳамбастагӣ ва ҳамкорӣ ва фароҳам овардани шароити мусоиди байналмилалӣ барои рушди осоишта муҳим аст. Тарафҳо бояд ҳамоҳангӣ ва ҳамкориро дар форумҳои бисёрҷониба, аз қабили СММ, СҲШ ва формати Чин-Осиёи Марказӣ тақвият дода ҷаҳонишавии иқтисодиро дастрас ва фарогир пеш баранд. Мо бояд манфиатҳои умумии ҳарду кишвар ва тамоми ҷаҳони рӯ ба инкишофро қатъиян ҳифз кунем.
Барои дидани фазои бузург, мо бояд ба сатҳи оянда баргардем. Бо нигоҳ ба оянда, мо омодаем, нақшаи пурҳашаматеро барои мубодилаи дӯстона тартиб диҳем ва боби наверо дар таърихи ҳамкориҳои судманд ба хотири ояндаи дурахшони мардуми Тоҷикистон ва Чин кушоем.
Маҷидзода Орифа Ҷурабой
Ёвари Директори Институти илмию таҳқиқотии сайёҳӣ ва соҳибкории ДБССТ